1938 senesi çiçek ayınıñ 17-si – qurşunğa tizilgen qırımtatar ziyalılarınıñ hatıra künü

17.04.2026

Çiçek ayınıñ 17-nde qırımtatar halqı öz ulu oğullarınıñ, Sovet totalitar rejiminiñ ğayıp etken ziyalı elitasınıñ – qurşunğa tizilgen Qırım ziyalılarınıñ hatırasını añdıra.

1938 senesi aynı şu künü NKVDniñ Aqmescit apishanesiniñ azbarında NKVDniñ “hususiy üçlügi” tarafından qırımtatar ziyalılarınıñ onlarnen temsilcisi – yazıcıları, alimleri, maarifçileri, devlet ve cemaat erbapları – qurşunğa tizildi.

Bu cinayet, Büyük terror devirinde qırımtatarlarğa qarşı repressiyalar siyasetiniñ eñ yüksek noqtası oldı. 1938 senesi saban ayınıñ 5-nde “Stalinniñ atış cedvelleri”ne qırımtatar elitasınıñ onlarnen vekili kirsetildi, olarnıñ çoqusı “milliy areketler”, “casuslıq” ve “inlilâpqa qarşı faaliyet” qabaatlavları boyunca idam etildi.

Qurşuna tizilgenler arasında – 1917-1919 seneleri qırımtatar inqilâbınıñ yolbaşçıları olğan, 1917 senesi qırımtatar halqınıñ Qurultayınıñ azırlanuvında ve işinde faal iştirak etken ve Qırım Halq Cumhuriyetiniñ qurulmasında ve inkişafında iştirak etken bir sıra erbaplar bar edi.

Olarnıñ arasında:

• Asan Sabri Ayvazov – yazıcı, publitsist, Qurultay reisi, 1917 senesiniñ devlet qurucılıq esnaslarınıñ faal iştirakçisi, qırımtatar institutlarınıñ şekillenmesi, tasil ve milliy matbuat inkişafı üzerinde çalıştı;
• Üsein Bodaninskıy – ressam, etnograf, tarihçı, Bağçasaray Hansarayındaki müzeyniñ tesisçisi ve müdiri. O, büyük ilmiy ekspeditsiyalarnı teşkil etti, artefaktlarnı topladı, ananeviy medeniyetni tedqiq etti ve kerçekten de qırımtatarlarnıñ müzey işiniñ temelini qoydı;
• Osman Aqçoqraqlı – tarihçı, filolog, arheolog, folklorcı, epigrafist, pedagog, yazıcı. Qırım abidelerini tedqiq etti, ekspeditsiyalarnı keçirdi, qırımtatarlarnıñ tarihını sistemalı şekilde ögrenüv temelini qoydı;
• Seitcelil Hattatov – pedagog, siyasetçi ve maarifçi, “Milliy firqa”nıñ tesisçilerinden biri ve birinci yolbaşçısı;
• Abdulla Lâtif-zade – şair, tilşınas ve islâatçı, qırımtatar tiliniñ ve tasilniñ zemaneviyleştirilmesiniñ erbaplarından biri;
• İlyas Tarhan – devlet erbabı, Qırım MSSCniñ Merkeziy İcra eyyetiniñ sabıq reisi, siyasiy ayatnıñ ve medeniy institutlarnıñ inkişafınıñ faal iştirakçisi;
• Mamut Nedim – qırımtatar bediiy müitini inkişaf ettirgen teatr tenqitçisi ve edebiyatçı;
• Yakub Ablâmitov – alim ve cemaat erbabı;
• Yakub Azizov – filolog ve pedagog;
• Cefer Ğafarov – edebiyatçı ve jurnalist;
• Kerim Cemaladinov – til taqiqatçısı;
• Süleyman İdrisov – cemaat erbabı;
• İbraim İsmailov – maarifçi ve müzey hadimi;
• Yağya Bayraşevskiy – pedagog ve tilşınas;
• Server Trupçu, Bilâl Çağar ve daa çoq insan.

1920 seneleri qırımtatar cemiyetiniñ intellektual temelini şekillendirgen insanlar: ilimni inkişaf ettirgen, milliy tasil sistemasını yañıdan qurğan, tarih ve medeniyetni tedqiq etken, müzey işini canlandırğan, ekspeditsiyalarnı teşkil etken ve qıymetsiz medeniy mirasnı toplağan insanlardır. Bu devirde Qırımda milliy mektepler açıldı, gazetalar neşir etildi, teatrlar ve ilmiy müessiseler çalıştı.

Bu elitanıñ yoq etilmesi qırımtatar halqınıñ liderlerini, hatıralarını ve kelecegini yoq etmek içün yapılğan añlı bir areket edi. Bir gece sovet rejimi qırımtatar halqınıñ başını kesip, siyasiy, medeniy ve ilmiy temelini teşkil etkenlerni yoq etti.

Bu cinayet – SSCB kommunistik rejiminiñ Qırım tamır halqına qarşı maqsatlı sistematik repressiv siyasetiniñ basamaqlarından biri oldı, soñra 1944 senesi qırımtatar halqınıñ Sürgünligine yol açtı. Bir sıra memleket şimdi onı genotsid olaraq tanıy – Ukrayina, Latviya, Litvaniya, Kanada, Poloniya, Estoniya, Çehiya, Felemenk.

1938 senesi çiçek ayının 17-si – Qırım tarihında qara bir kündir. Bugün biz totalitar rejim tarafından yoq etilgen qırımtatar ziyalılarınıñ canlandırıluvını añamız. Halqınıñ devletçilik, tasil ve özdeşligi içün küreşkenlerni ürmet etemiz. Olarnıñ mirası küreşimizde yaşay.

Hatırlaymız. Sayğı kösteremiz. Ğalebe qazanacaqmız!