Çiçek ayınıñ 10-u – Qırımtatar jurnalistikası künü

10.04.2026

Er yıl çiçek ayınıñ 10-nda Qırımtatar jurnalistikası künü qayd etile – bu sözniñ küçü, kimlik içün küreş ve halqnıñ eşitilmek aqqını timsal etken tarihtır.

Bu kün 2011 senesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ teşebbüsinen Bağçasaraydaki İsmail Gasprinskiyniñ ev-müzeyinde keçirilgen qırımtatar matbuat konferentsiyası vaqtında belgilendi. Tarih tesadüfen saylanmadı: 1883 senesi çiçek ayınıñ 10-nda meşur qırımtatar maarifçisi İsmail Gasprinskiy tarafından tesis etilgen “Terciman” gazetasınıñ birinci sanı çıqtı.

“Terciman” gazetası qırımtatarlarnıñ ilk mecmuası oldı, lâkin o, tek haber menbası degil, aynı zamanda maarif, zemaneviyleştirüv ve milliy añnıñ şekillendirilmesiniñ küçlü bir aleti edi. Neşirniñ keniş tarqalğan coğrafiyası bar edi ve o, bütün türk dünyasını birleştirmek içün müim platforma oldı, onıñ “Tilde, Fikirde, İşte Birlik” kontseptsiyası ise XIX asırnıñ soñunda — XX asırnıñ başında yañı qırımtatar ziyalılarınıñ

1944 senesi sürgünlikten soñ qırımtatar jurnalistikası yoq etildi. Amma sürgünlikte bile qırımtatarlar öz seslerini saqlamağa tırıştılar: sovet devrinde rejim tarafından sert nezaret etilgen “Lenin bayrağı” ve “Yıldız” qırımtatar neşirleri bar edi.

1980 seneleriniñ soñunda, milliy areketniñ eñ yüksek seviyesinde olğanda ve qırımtatarlarnıñ Vatanına kütleviy şekilde qaytqanı başlağanda, öz mustaqil matbuat vastalarına muhtaclıq peyda oldı. Bu çağıruvğa Qırımtatar Milliy areketiniñ “Avdet” teşkilâtı tarafından meydanğa ketirilgen gazetası cevap berdi, onıñ ilk sanı 1990 senesi ilk yaz ayınıñ 15-de çıqtı.

“Avdet” adiy bir neşirden daa ziyade oldı. O, milliy areketniñ sesi ve qırımtatarlarnıñ birleşüv alanı oldı. Onıñ saifelerinde qırımtatar halqınıñ Vatanına qaytması esnasları, yerleşüv meseleleri, aq ve öz-özüni teşkil etüv meseleleri aydınlatıla edi, tarih, medeniyet ve til boyunca materiallar derc etile edi. O vaqıt gazeta  insanlarğa birdemlik duyğusını ve kelecekke baqışlarını şekillendirmek içün bir haber merkezi rolüni oynay edi.

“Avdet”niñ peyda oluvı qırımtatar jurnalistikasınıñ on yıllar devamında mecburen susturılğan soñ ğayrıdan doğuvınıñ timsali oldı ve mustaqil Ukrayina şaraitinde milliy media inkişafınıñ temelini qoydı.

1990-2014 seneleri – yarımadada qırımtatar yazılı kütleviy haber vastalarınıñ – “Avdet” gazetası, soñra adı “Qırım“ğa deñiştirilgen “Dostluq“, “Qırımnıñ sesi“, “Yañı Dünya“, “Nenkecan“, “Armançıq“, “Qasevet” ve “Yıldız” mecmuaları, QHA (Qırım Haber Ajansı) haber agentligi, “ATR” birinci qırımtatar telekanalı, “Lâle” bala telekanalı ve “Meydan” radiosınıñ qurulması ve muvafaqiyetli inkişafı devridir. Bu kütleviy haber vastaları qırımtatar tiliniñ saqlanuvında, medeniyetiniñ inkişafında, cemaat fikriniñ şekillenmesinde ve milliy kimlikniñ saqlanuvında müim rol oynadı, Qırımnıñ cemaat ayatınıñ müim bir elementi oldı.

2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Qırımda bütün qırımtatar matbuat vastaları qapatıldı ya da ğayrıdan teşkil etildi, bu ise olarnıñ imkânlarını ve serbestlik aqlarını sıñırladı. Bu çağıruvlarğa cevap olaraq, yarımadadaki vaziyet aqqında kerçekni bildirgen vatandaş jurnalistikası peyda oldı: faalciler ve siyasiy mabüslerniñ tuvğanları tintüv, mahkeme ve repressiyalarnı öz başına qayd etip, içtimaiy ağlar ve canlı yayınlar vastasınen malümat tarqatıp başladılar. Olar uquq qorçalayıcılarnen beraber insan aqlarınıñ bozuluvlarını qayd eteler, siyasiy mabüslerniñ ikâyelerini tarif eteler ve Qırımnen serbest dünya arasında bağnı saqlaylar. Bu faaliyetleri içün çoqusı taqip etildi ve qanunsız tevqif etildi.

Böyle vatandaş jurnalistleri arasında Server Mustafayev, Remzi Bekirov, Seyran Saliev, Osman Arifmemetov, Timur İbragimov, Marlen Asanov, Rustem Şeyhaliev, Ruslan Süleymanov, Ernes Ametov, Amet Süleymanov ve digerleri bar. Olarnıñ çoqusı rusiye işğalcileri tarafından qırımtatar halqına qarşı yapılğan taqip ve basqılar aqqında kerçekni dünyağa bildirgeni içün uzun apis cezalarını aldı.

Olarnıñ ikâyeleri işğalde jurnalistika tek zenaat degil de, qarşılıq şekli olğanını köstere. Basqı, apis cezaları ve qanunsız ükümlerge baqmadan, olar Qırımnıñ azatlığı oğrunda küreşniñ ve sıñırsızlıqnıñ timsalleri olıp qalalar.

Amma Qırım işğaline baqmadan, qıtaiy Ukrayinağa tahliye etilgen qırımtatar matbuat vastaları ve jurnalistleri öz halqına hızmet etmege devam eteler. Kıyivde “ATR” qırımtatar telekanalı faaliyetini devam ete, em de yañı media platformaları peyda oldı – CrimeaVox, Qırım Media, Cemaat, Terciman, “Küreş” radiosı. On üç yıldan berli devam etken rusiye-Ukrayina cenki şaraitinde olar ukrayin ve halqara haber alanında Qırım ve qırımtatar halqınıñ müim sesleri oldılar.

Qırımtatar jurnalistikası künü – tek tarihqa ürmet köstermek degil de, sözniñ mesüliyetke saip olğanını hatırlatmaqtır. Qırımtatar jurnalistlerine minnetdarlığımıznıñ künüdir. Bu, telükege baqmadan, Qırım ve qırımtatar halqınıñ aqiqatı, azatlığı ve kelecegi içün çalışmağa devam etken er kes ile birdemlik künüdir.

Qırımtatar jurnalistikası – susturmaq imkânsız olğan cesür halqnıñ küçlü sesidir.