İlk küz ayınıñ 10-u – Qırımtatar tili ve edebiyatı künü

Bu kün Qırımtatar Milliy Meclisi tarafından qırımtatar tili, onıñ tarihı, edebiyatı ve nesiller boyunca onıñ saqlanuvı ve inkişafı oğrunda çalışqan insanlarnıñ şerefine bayram olaraq teklif etilgen edi.

Ukrayinada Qırımtatar tili ve edebiyatı kününi tesis etüv teşebbüsi, qırımtatar alimlerinen beraber Qırımtatar Milliy Meclisiniñ iştiraki ile azırlanğan ve Ukrayina Nazirler Kabinetiniñ 2022 senesi kiçik aynıñ 23-de 224-r qararınen qabul etilgen 2022-2032 seneleri içün Qırımtatar tiliniñ inkişaf strategiyasınen közde tutula.

Ne içün ilk küz ayınıñ 10-u?

1927 senesi ilk küz ayınıñ 10-da Aqmescitte Bütün Qırım imlâ konferentsiyası işini başlattı, onıñ qararları qırımtatar tiliniñ ilerideki inkişafı içün pek müim edi.

Konferentsiya ve ondan soñki til islâatları qırımtatar tiliniñ inkişafınıñ yañı basamağına temel qoydı: edebiy til içün yönelişler belgilendi, imlâ qaideleri mükemmelleştirildi ve latin urufatına keçüv başlandı. Soñra Sovet akimiyeti tarafından bu islâatlar lâğu etilgenine baqmadan, qırımtatar tiliniñ tarihı içün olarnıñ emiyeti ğayet müim olıp qala.

Bu tarihiy künni Meclis Qırımtatar tili ve edebiyatı künü olaraq ilân etmege teklif etti.

Qırımtatar Milliy Meclisiniñ teşebbüsi

2022 senesi Qırımtatar Milliy Meclisi böyle bir künniñ teşkil etilmesi meselesini muzakere etmege başladı. Muzakerege qırımtatar ve ukrayin alimleri, tilşınasları, tarihçıları, jurnalistleri, Qurultaynıñ vekilleri, cemaat erbapları ve qırımtatar diasporasınıñ vekilleri davet etildi. O vaqıt teklif etilgen künlerden ilk küz ayınıñ 10-ncı künü eñ esaslanğan olaraq tanıldı.

Qırımtatar cemiyetiniñ vekilleri, alimler ve mütehassıslarnen mesleatlaşqan soñ, 2024 senesi mayıs ayında Meclis Ukrayina Medeniyet ve haber siyaseti nazirligine resmen muracaat etip, ilk küz ayınıñ 10-unı Qırımtatar tili ve edebiyatı künü olaraq belgilemege teklif etti.

Amma bugünki künde devlet seviyesinde bunıñ kibi bir kün daa belgilenmedi. Qırımtatar cemiyeti resmiy qararnı beklemeden, endi eki yıldır bu künge bağışlanğan tedbirlerni keçire.

Yoq etmege tırıştırılğan til

Qırımtatar tili – Ukrayina tamır halqlarınıñ tillerinden biridir ve qırımtatar halqınıñ kimliginiñ ayırılmaz bir parçasıdır.

Onıñ şimdiki vaziyetini qırımtatarlarnıñ taqip tarihından ayrım olaraq baqmaq mümkün degil. 1944 senesi zorbalıq sürgünligi, on yıl devamında Qırımğa qaytmaq yasağı, assimilâtsiya siyaseti ve ana tilini ögrenmek ve qullanmaq imkânlarınıñ sıñırlanması onıñ kelecek nesillerge berilmesine büyük zarar ketirdi.

Bugün bu çağıruvlar Rusiyeniñ Qırım işğalinen quvetleştirile. Qırımtatar tili ğayıp olmaq telükesi altında qala, işğalli siyaset ise, hususan, onıñ tasil, cemaat ve medeniy ayatında qullanuv meydanını bayağı sıñırlamağa doğrultılğan.

Aynı zamanda qırımtatar tilini qorumaq içün Ukrayina müim adımlar atmağa devam ete. 2021 senesi latin urufatı esasında qırımtatar elifbesi tasdıqlandı, 2025 senesi çiçek ayınıñ 4-nde Ukrayina Nazirler Kabineti qırımtatar tiliniñ yañı imlâsını tasdıqladı.

Devlet işi olmalı künü

Qırımtatar halqı içün Qırımtatar tili ve edebiyatı kününiñ teşkil etilmesi, timsaliy ürmet sıñırlarından daa ziyade emiyet taşıy.

Bu, tilniñ saqlanuvı ve inkişafı, tasil, edebiyat, kitap neşriyatı, media, raqamiy kontent ve onıñ zemaneviy qullanuvınıñ diger saalarına qoltutuv boyunca sistemalı devlet siyasetiniñ kerekligine diqqat celp etmek içün bir fırsattır.

Bu künniñ resmen qayd etilmesi, tamır halqınıñ qırımtatar tili, medeniyeti ve tarihiy mirası Ukrayina devletiniñ umumiy mirası olğanını tasdıqlaycaq. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Reisi Refat Çubarovnıñ QIRIM.Mediağa qayd etkenine köre, bu “tamır qırımtatar halqı ile birdemlikniñ daa bir ifadesi ve dünyağa Qırım üzerinde ukrayin suverenitetiniñ şaatlığı olacaq”.

İlk küz ayınıñ 10-ncı künü – tek qırımtatar tilşınaslığı tarihınıñ müim saifesi ile bağlı bir tarih degil, bu tilniñ kelecegi içün mesüliyet, onıñ kelecek nesillerge berilmesini temin etmek kerekligi, qırımtatar halqınıñ öz tilini eşitmek, ögrenmek, qullanmaq ve inkişaf ettirmek aqqı aqqında hatırlatma – Qırımda ve bütün Ukrayinada. Qırımtatar tiliniñ saqlanuvı qırımtatar halqınıñ saqlanuvı ve onıñ Qırım ile bağınıñ ayırılmaz parçasıdır.

Qırımtatar tili ve edebiyatı Künü ile bütün semetdeşlerimizni ve Qırım tamır halqınıñ tili ve edebiyat mirasını ürmet etken ve desteklegenlerni hayırlaymız!