Выступление Lütfi Osmanniñ

İçtimaiy-iqtisadiy ve gumanitar siyaseti boyünca 
Meclis idaresiniñ reberi Lütfi Osmanniñ çıqışı 
«Tasil ve Medeniyet saalarında bazı yapılğan işler aqqında qısqa malümat ve
ileride yapılması zarur olğan işler boyunca teklifler» 

Qırımtatar halqı III Milliy Qurultayınıñ üçünci sessiyası «Ana tili meselesi aqqında» mahsus qarar qabul etken edi. Bu qarara mucibi Milliy Meclis tarafından «Ana tili oğrunda kureş!» programması işlep çıqarılıp qabul etilgen edi. Milliy Meclis tarafından qabul etilgen bu programmanı amelge keçirilmesi içün onda: “bütün halqımız ve butün küçler bir yaqadan baş çıqarıp areket etmeliler”, dep qayd etile. 

Bu sahada yapılacaq işler sınırsızdır. Yalıñız akimiyetten talap etmeknen bütün meseler çezilmeycegini de yahşı añlamaq kerekmiz. Qolumızdan kelgeni qadar er birimiz areket etmelimiz. Bu sırada – ocalarımızğa çalışma imkânları yaratmaq, ana tilimizniñ propagandasını yapmaq. Bu yönelişte Milliy Meclis – çeşit teşkilätlarnıñ yardımınen bir çoq tedbirler keçirdi: Kiyev Medeniyet ve Sanat Milliy Üniversitetinde “Tuvğan tiller yılı” projesi boyunca “Qırımtatar tili ve medeniyetini şereflenme künü”, “Qırım – menim Vatanım” yarışı, Qırımtatar Milliy Meclisi stipendiyasını qazanmaq içün universitet ve institut studentleri arasında konkurs, mektepler arasında “Aqıllı ve zekiler klubınun” ve talebeler teatrleri festivalleri, mektep gazetleri teşkil etüv projesi, ocalar içün derste interaktiv metodlar mevzusında seminarlar ve başqa. Bularnıñ er birisi içün çeşit milletlerara vaqıflardan para bulup, onlarce insanlarımıznı celp etip teşkil ete bildik. 

Ayrıca mektepler içün maddiy yardımlar bulmaq maqsadınen Türkiyedeki diasporamızğa muracaat ettik. Bu tip işler ilk evelâ TİKA, Türkiye kültür ve yardımlaşma dernekleri merkezi genel başkanı Dr. Ahmed İhsan Qırımlı, İstanbul şubesiniñ başkanı Celäl İçten, Idare azaları Melih Cilsim, Ayhan İçten ve Nüretdin Ölmez, Emel vaqfı kibi quruluşlar ile yapılğan işbirlik sayesinde yapılmaqta. Misal içün, keçken sene İstanbul derneği azaları tarafından kosterilgen yardım neticesinde üç milliy mektebimizniñ – Zuya, Litvinenko, Sarıbaş tamiratı yapıldı. “Emel” vakfı tarafından sürgün hatıraları, mekteplerimizni gazetlerge abune etmek kibi yardımlar yapıldı. TİKA’nıñ yardmı ile ayrı mekteplerge kompüterler, urbalar ve diğer kerekli şeyler bağışlandı. 

Ayrıca Avrupa Komisyonu desteklegen proje aqqında tarif etmek isteyim. Proje devamında Qırımnıñ 15 bölgelerinde Qırım tasil vezirligi ve bölge tasil idarelerinen birlikte “Qırımtatar tilinde mekteplerniñ ve sınıflarnıñ açılması içün devlet quruluşları ve yerli meclisleri arasında işbirlik yolları” mevzusında seminarlar ötkerildi. Bu seminarlar netisinde devlet programmalarına kerekli ilâveler kirsetildi.  

Qırımtatar tili statusı aqqında aytacaq olsaq, onı bugünde-bugün milliy azınlıqların öz ana tilinde oqumağa aqlarına dair mevcut qanunlar esasında öğrenilgenini qayd etmek mümkün. 2003 s. Ukrayna parlamenti regional, yahut milliy azınlıqlar tilleri aqqında Avrupa Hartiyasını ratifikasya yapqan edi. Bu vesiqağa binaen qırımtatar tili “TAMIR” ya da (hiç olmağanda) “regional” tili olaraq tayin etile bile edi. Yazıq ki Ukrayna parlamenti qabul etken Hartiyada başqa başqa tiller içün başqa-başqa qararlar alınmağan. Bütün tiller içün aynı qararlar alınğan. Misal içün, Sveç saami tili içün, Büyük Britanyada vels tili içün eñ yüksek dereceli qoruma maddeleri qabul etilgen ediler. Demek ki mahsus (ayrıca) qırımtatar tili statusı aqqında qanun qabul etilmegen taqdirde, mevcut Hartiyağa ait qanunğa esaslanıp, qırımtatar tiliniñ statusını “tamır til” olaraq eñ yüksek dereceli qoruma seviyesine (resmiy til olaraq) yükseltmek mümkün edi. Afsus ki Ukrayna parlamenti bunu yapmadı. Cumhurbaşqan da imzasını çekkende kerekli deñişmeler ve qoşmalar teklif etmedi. Qırım Tasil vezirligi bergen malümatına köre 2003/2004 oquv seneleri Qırım’da 14 qırımtatar tilinde oqutulğan mektepte 4000 yaqın talebe oqumaqta. 62 rus tilinde oqutulğan mekteplerde 150 qırımtatar tilinde oquv alıp barılğan sınıf bar. Böylelikle ana tilinde tasil alğan qırımtatar talebelerniñ sayısı (umumen qırımtatar talebelerniñ sayısına köre) 13.4% teşkil etmekte. Tilimizni saqlanıp qalması içün eñ muim mesele muit yaratmaq. Yuqarıda kösterilgen raqamlarğa köre qırımtatar talebelerniñ ekseriyeti rus mekteplerinde oqumaqtalar. Demek muitni tek bir de bir mektep içinde degil, mektep tışında da yaratmalı. Bazı köy şuralarında deputatlar bu meseleni çezmege ıntılalar. Misal içün, İsläm-Terek rayonında Privetnoye köy şurasınıñ toplaşuvında alınğan

mahsus qararğa binaen Privetnoye köyünde musaviy olaraçaq üç til – qırımtatar, rus, ukrain tilleri qullanılacağı aqqında qarar qabul etildi. 

Eñ yüksek tahtlarda bu mesele çezilmegen vaqıtta, “aşağı” mekteplerde çalışqan ocalar, bu meseleni kendileri çezmege areket eteler. Misal içün, Curçi rayonı Gvardeyskoye köy mektebinde 3 yıldan berli rus balaları öz isteginen ve ana-babaların razılığınen qırımtatar tilini ögrenmekteler. Aynı rayonda bu meselege ait ötkerilgen soravğa binaen %33 rus talebelerin ana-babaları qırımtatar tili ders olaraq (ya da fakultativ olaraq) oquv planlarına kirsetilmesini istegenlerini bildirdiler. 

Bağçasaray rayonında 27 mektepten 15-de rus balaları ana tilimizni mahsus kurs boyunca ögrenmekteler. Qarasubazar rayonındaki Zelenogorsk köyünde de rus ve ukrain sınflarında oquğan islav talebeleri bizim ana tilimizni ögrenmekteler. 

Artıq qırımtatar tilini bütün Qırım mekteplerinde “mecbur ders” olaraq kirsetilmek zaruriyeti bese-belli. Ukrayna tasil vezirliginen birlikte Qırım içün işlep çıqarılğan oquv planlarında qırımtatar tili dersi “variativ” qısımından “invariativ” qısımına keçirilmesine dair mahsus devlet programması üzerinde çalışmaq kerekmiz.  

Medeniyet saasında yapılğan işler de az degildir. Qırımtatar sanatları müzeyinen beraber “Bağçasaray esnaflar şeheri” sergisi azırlandı ve ötkerildi. Em de “manaçıqnen” alınğan donatımlar müzeyge teslim etildi. Kene de bu saada eski qırımtatar esnafçılıqnı yañıdan canlandırmaq em de adamlarımıznı işnen temin etmek, Ismail Gaspralı kütüphanesinen birlikte “Qırımtatar samizdatı” sergisi ve sergi vastasınen şahsiy arhivlerde olğan vesiqalarnı toplamaq, Bağçasarayda Eski qırımtatar evlerni restavrasya, Polonya müzeylerinde Qırımğa ait materiallarnı cedvelge almaq, Han Saray müzeyiniñ restavrasya işlerinde iştirak etmek, Han Saray arhivlerinde olğan malzemelerni digital formatına keçirip CD-ge aqtarmaq ve buna benzegen ameliy işler yapıldı. Şunı da qayd etmek kerek ki bu işler çeşit hayırsever vakıflarnıñ ve şahslarnıñ destegi, ya da kendimiz qazanğan aqçılarnen yapılğandır.  

Elbette, bu saada yapılacaq işlerden eñ muimi variyetimizni keri qaytarmaq, vatanımızda qalğan abidelerni qorçalamaq ve restavrasiya yapmaqtır. 

Ama bunı köz ögüne almalımız ki, bular episi çoq masraflı işlerdir. 

Misal içün, tek bir Zıncırlı medreseniñ restavrasiyasına 1.5 milyon dolar civarında para läzim. Han Sarayın restavrasiyasına 7-8 milyon (em de bu raqam tahminen, çünki kerekli araştırmalar alâ daa yapılmadı). Bundan da ğayrı öz nevbetlerini Kezlevdeki Dervişler Tekiyesi, Eski Qırımdaki Beybars Camisi ve diger bir çoq qıymetli abideler beklemekteler.  

Elbette buların episine tek bir ükümetin bucetinden sermiya beklecek olsaq, episi yernen yoqsan derecesine kele bilir. TİKA’nıñ yardımınen Han Saray arhivlerinde bulunğan eski kitaplarnıñ restavrasiyası, Zıncırlı Medreseniñ restavrasiyası kibi projeleri amelge keçirilmekte. 

Yaşagan devirimiz – çoq tez bir deñişip turğan devirdir. Medeniyetimiz, urf-adetlerimiz pek çoq ecnebiy medeniyetler tesiri altında qalmaqta. Folklorımıznı saqlap qalmaq içün kendi muzik studiyamızğa pek büyük ihtiyacımız bar. Bonıñe birlikte bir çoq oyun, yır, teatro taqımların rehberleri, bestekârlar içün devamlı seminarlar ötkermek kerek. 1925 s. Useyin Bodaninskiy tarafından ötkerilgen etnografiya ekspedisiyası kibi şimdi de aynı şekilde bir ekspedisiya ötkerilmeli. Cingiz Dağcınıñ “Olar da insan edi” adlı romanı esasında bediy film çekilmesi de ilk sırada turğan işlerdendir.  

Bu sene devlet bucetinden mahsus qırımtatar medeniyetini inkişaf etmesi oğrunda programması içün sermiya ayırılması yönelişinde çalışmalar yapılmaqta. 

Sözümni bitirir ekenim, şunı qayd etmek ister edim. Elbette daima başqalarınıñ (ilk-evelâ devlet organları) areketlerini begenmemek ve muhalif olmaq eñ qolay bir iştir. Eñ zor mesele ise işbirlik yollarını ve mehanizmlerını aramaq ve bulup amelge keçirmek. Oyle ise ep Milliy Meclis, yerli meclisler, cemaat teşkilâtlarnıñ azaları, Qurultay vekilleri bu işbirlik yollarını ve usullarını vaziyetke köre bulmalılar ve kerçekleştirmeliler.