Доклад Эмирали Аблаевнинъ 28 августа 2010

V Миллий Къурултай делегаты, Къырым
мусульманлары Муфтий Аджи Эмирали Аблаевнинъ
марузасы 
“Миллий тешкилятларнынъ къырымтатар
халкъынынъ рухий бирлигини пекитюв боюнджа ишлери
акъкъында” 

Бисмилляхиррахманиррахим. 

Урметли Меджлис реиси ве президиум азалары! 

V Къырымтатар Миллий Къурултайнынъ азиз векиллери! 

Къыйметли мусафирлер ве медиа менсюплери! 

Эпинъизни энъ ичтен дуйгьуларымнен селямлап, музакерелеримизнинъ семерели кечмесини Аллахтан тилерим! 

Бугуньки бизим Миллий Къурултай векиллери невбеттеки топлашувынынъ кунь тертибинде джиддий ве аджеле суретте заман талап эткен меселелерден бири. 

“Миллетимизни диний-рухий бирлигини пекитме вазифеси ве алып барыладжакъ ишлер” киби проблемалар этрафында фикирлешип, акъыл танышаджакъмыз. 

Къонушмама Раббимизнинъ шу тенбиесини хатырлатаракъ, башламакъ истейим: «Шунлар киби олманъыз олар Аллахны унуттулар. О да оларгьа озьлерини унуттырды…» (сура Хашр, 59/19). Шу аетте дегер къайбы акъкъында сёз юрсетильмекте. Бир миллетни аякъта туткъан дегерлери – диний инанчларынен къаврулгъан медениети, урф-адетлери ве тилидир. Эгер бу къыйметлер къорчаланмаса, олар зайыфлай ве миллет ёкъ олмагъа догъру юзь тута, рухий чёкюш, ахлякий керилеме мейдангъа келе. 

Земаневий тильде бунъа ассимиляция, деп айталар. Бу озь-озюни, кимлигини унутмакътан башкъа бир шей дегильдир. Иште, Аллах инанджы ве динимиз миллетнинъ келеджеги адына бу къадар аятий эмиетке саиптир. Демек ки, халкъынынъ ёкъ олмасыны истемеген эр бир шахыс динимизге ве онынъ инкишафына о дередже дикъкъат айырмалы ве Муфтияткъа къол тутмалыдыр. 

Керчек шу ки, биз миллет оларакъ япылгъан зулум ве акъсызлыкъларнынъ къабаатыны къыяметке къадар башкъасына ташлай билемиз. Озюмизнинъ тышымызда бир сучлыны къыдыра билемиз. Амма унутмамалы ки, бир къавим озю озюни денъиштирмеге ынтылмаса, Аллах онынъ вазиетини, алыны денъиштирмейджектир. Бойле экен – тилимиз, урф-адетлеримиз, тасилимиз, сиясетимиз ве, хусусан, динимиз эр бир къырымтатарны алякъадар этер, этмелидир, чюнки бу халкънынъ келеджегидир. 

Бугунки куньде кимсенинъ: мен тильджим, сиясетнен Меджлис огърашсын, я да, мен къуруджым – тильнен, миллий тасильнен маарифчи огърашсын, я да мен фаланджам (меселя, иш адымым) – диннен Муфтият, имам ве моллалар ограшсын, бу оларнынъ иши, – демеге акъкъы ёкъ. Малюм олсун ки, бутюн бу сааларда махсус, там анълагъан (компетент) органымыз бардыр, амма шу меселелер тек онынъ дегильдир. Меджлиси, Муфтияты, маарифчиси ве дигерлери тешкилятландырыр, ёнлендирир, фикир берир, идаре этер, лякин бутюн бу хусуслар эр бир къырымтатарны алякъадар этер. Чюнки бу бизим дегерлеримиз ве келеджегимиздир. 

Бизим медреселеримиз чалыша, джамилеримиз ачыкъ, дигер фаалиетлер де девам эте. Анджакъ мен башкъа шейлер акъкъында лаф этмеге истер эдим. 

Къыйметли Къурултай векилллери! Келинъиз, вазиетимизге бакъайыкъ.

Ахлякий чёкюш ве маневий бошлукъ пейда олмасы инсанларнынъ маддийлешмеси, эр шейге о, алыныныр-сатылыр, деп бакъмасыдыр. Эдеп, намус эльден кетмеси, арам яйылмасы ве Аллахнынъ Рахмети ве ярдымы узакълашмасы, белясы якълашмасыдыр. Эписи тюшюндже ве фаалиетимизнинъ нетиджеси. Не сачсанъ, оны алырсынъ, къайсы ёлдан кетсенъ, анда барып чыкъарсынъ. Тек озюнъи тюшюнсенъ, ниаетте озюнъ къалырсынъ, кимсени саймасанъ, эки юзьлю инсанларнен берабер олурсынъ. 

Башкъа динлерге кечюв – Ислам динини терк этмектир, рухен ве фикрен миллетини ташламакътыр. Не ичюн иегова шаатлары, оларда 46 миллион башкъа дин менсюплери бар экен, келип турып, 300 бинъ къырымтатар мусульман иле огъраша?! Оларны христианлар еретик, деп сая. Демек ки, бу фыркъагъа киргенлер эсасен, дин денъиштирмей, Исламдан чыкъа ве суний бир сектагьа кире. Яни, макъсат – мусульманны Исламдан айырмакъ ве ассимиляцияны тезлештирмек дегильми? 

Эски джамилеримизнинъ ве топракъларынынъ къайтарып алынмакъ меселеси. Динимизге кельсек, дуньяны сарсыткъан эдждатларымыз ХVІ асырда он биньлернен джами, медресе, текие, Къур’ан мектеплери олгъан мекянда, Русие баскъынджылары кирген сонь эр шейден марум къалдыкъ. 

21647 джамиден 1735 къалды. Совет къурумы девиринден къалгъан 635 джами джедвели къолумызда бар. Оларны джами сыфатыны ёкъ этип, бир къач тарихий джамилер къалды. 

Ерли акимиетлердеки (кой, шеэр ве район шураларындаки) къырымтатар векиллери керекли дереджеде чалышмай. Муфтияткъа бу хусуста къолтутмай. Албуки, бу джамилер халкънынъдыр. Эгер де бугунь булар къайтарылмаса, ярын балаларымыз бизден сорайджакътыр: бизим диний-миллий мирасымызны эджнебийлер пайлашкъанда, сатып алгъанда, сиз къайда бакътынъыз? Эльбет, бельким эски джами ве медреселеримизни къайтарып алсакъ, биз оларны бугунь тамирлеп, чалыштырып оламамыз. Амма илериде мытлакъа япаджакъмыз, келеджек несиль япаджакъ. 

Эсас олгъан меселе, мирасымызны сакълап къалмакъ ве къырымтатар мусульман медениетини аляметлерини къорчаламакътыр. Чюнки эскиден къалма джами, медресе ве азизлер бу топракълар къырымтатарларгъа аит олгъаныны косьтерген делиллердир. 

Бу себептен: 

– ерли меджлислер имамлар ве динджемиетлернен берабер бу объектлер узеринде чалышмалы – теспи этмели, джедвелини тизмели ве япыладжакъ ишлернинъ планыны азырламалы; 

– къайтарылмасы меселесинде ерли акимиет органларынен ве, хусусан, андаки къырымтатар векиллеринен сыкъы чалышып, ерли меджлис ве дин джемиети бу иште бири-бирине ярдым этмели; 

– эски джами биналарыны я да топрагъыны къайтарув иши, я да джами къурмакъ ичюн янъы топракъ айырув иши Муфятиятнынъ адында, балансында олмалы, дин джемиетнинъ адына дегиль. 

– Джума джами меселеси де бунынъ ичине кире; керекли укъукъий ишлер алып барыла, амма ярдымлашма олмаса ве бирликте бу ишлерни чезмеге арекет этмесек, вазиетимиз агъыр оладжакътыр. 

Кельдик фыркъаджылыкъкъа. Бугуньде-бугунь, юкъарыда айтылгъан ве башкъа проблемлеримиз, дерсинъ, аз олгъаны киби, бу меселе де бизим бутюн ишлеримизге аякъ чала. Ве бунынъ чезими де фыркъаджылыкънынъ зарарыны анъламакъ, динге лякъайд къалмамакъ ве меджлислер къурумы иле дин джемиетлеримизнинъ азалары, имамларымызнынъ берабер арекет этмеси иле мумкюндир. Башкъа тюрлю оламаз. Чюнки бу халкъымызнынъ бирлигини кемирген бир микробдыр. Дигер тарафтан, бутюн миллетни ве тешкилятларны алякъадар эткен бир меселедир. 

Бугуньде-бугунь Къырымда беш фыркъа бардыр. Булар эписи сырасынен уйдурылып чыкъарылды. Халкъны башкъа тарафтан болюп оламадылар, энъ назик еринден урмагъа тырышалар. Дин эр бир инасаннынъ индже, назик дуйгъысыдыр. Миллетни динъге садыкъ олгъаныны корюп, динимизге бир сыра эджнебий, хафлы, атта динден узакъ олгъан акъынтылар пейда этилип, арамызгъа сокъула. О чет идеология эсасен осип кельген несилимизге синъдирмеси боюнджа иш алып барыла. Бу сунъий идеология артында ким тура экен? Олар Къырымда он биньлернен китап, газеталар басып чыкъаралар, дуньянынъ парасы масраф этиле. 

Бутюн бу акъымларнынъ фаалиети – диний анълайышны ве урф адетлеримизни бозма фаалиетлеридир. Халкъны: 1) Ислям боюнджа яшагъан ве яшамагъан, диндар олгъан ве олмагъан, деп айырмакъ; 2) меним анълайышымда олгъан ве олмагъан деп айырмакъ, яни партияджылыкъ япмакъ, больмекнен огърашалар. 

Халкъны бири-бирине душман япып, къавгъа эттирелер. Достларнынъ, сой сопнынъ, къоранта азаларынынъ арасыны айыралар. Къоранта ичинде бир киши эр анги бир фыркъагъа менсюп олса, анълашмамазлыкълар башлай, сайгъы-урьмет ёкъ ола, балалар ана-бабасыны динълемей, апай-акъай айырылыша ве сайре. 

Бундан гъайры, диний саада акимиетни, тесирни къолгъа кечирме макъсады да корюле. Багьчасарай, Ислям-Терек, Эски Къырым, Сеитлер, Ички, Алушта ве Акъмесджит регионлары ве Кезлев шеэри радикализмнинъ оджакъларына чевриле ята. Акъмесджит шеэрининъ Акъмечит, Курцы, Дубки, Укромное, Трудовое, Тахта Джами ве дигер кой ве къасабаларда Муфтияткъа къаршы душманларджа арекетлер девам эте. Муфтият тарафындан тайинленген имамларнынъ озь вазифелерини беджермесине кедер этиле. Атта къоркъузув ишлетиле. Базыда котек ве давагъа барып чыкъа.  

Фитнелер (провокация) япыла, миллетлерара ве динлерара мунасебетлер кергинлеше. Курциде 18-майыс куню джами имамынынъ атылгъаныны хатырланъыз. Кене де джинаетчининъ бетини корелер де, бунынънен буюк фитнеге юзь берильмей, Аллах токътата. Мен беллесем, бу мусульманларнен христианларны бири-бирине сыттырма тешеббюси эди. Анги кучлернинъ менфаатына олгъаныны озюнъиз тюшюнинъиз. 

Фыркъаларгъа дикъкъат этсенъиз, эписи белли бир арап мемлекетлеринден – бизге эджнебий фикир, идея ве урф-адетлер сокъула. Бизим менталитетимизге терс кельген диний анълайыш тешвикъат этиле. Бойлеликнен, чокълукъ динден сувутыла, миллет оны сакълагъан озектен узакълаштырыла ве бирлештириджи фактор олгъан дин аксине чалыша башлай, яни сиясетте къулланыла. Девлетнинъ назарында къырымтатарлар, мусульманлар ишанчсыз инсанлар шекилинде косьтериле, этрафтаки халкъ да къоркъмагъа башлай. Кергинлик муити пейда ола. 

Афсус ки, базы Меджлис азалары бу фыркъаджыларнынъ дестуктив арекетлерине къолтута. Ислям-Терек (Журавки кою), Багъчасарайнынъ базы кой меджлислери, Алушта, Ялта бунынъ мисалидир. Пассив отурмакъ да – къолттувнынъ бир шекили. «Мени тиймеген йылан юз йыл яшасын», деген анълайышнен биз узакъкъа кетмемиз. Чюнки джемиет ичинде олгъан мараз эрте я да кеч эр кесге тесир этеджек, эр бир къорантагъа киреджектир. 

Бу къасабаларда меджлислер бармы? Джамининъ къапусынынъ къайдан ачылгъаныны билелерми? Ёкъса миллет арасында итибарлары олмайып, Хизб-ут Тахрир дегиль, ким олса олсун – мунасебетте олмагъа ве, козьбояма, янларында джемаат бар, деп косьтермеге тырышалармы? Меджлис азалары джамилерге 

бармалы, ич олмагъанда, джума намазында иштирак этмели ве джемаатнен берабер олмалыдыр. Джамидеки вазиетни назар алтында тутмалы. Падиша олмагъан ерде хораз «мен Сулейман пашам», деп ортагъа чыкъа, экен. 

Азиз Къурултай векиллери! 

Бутюн бу ачыкъламалардан сонъ, акълы оларакъ, бизим не япкъанымызны сорайджакъсынъыз. Эльбет, бизим медреселеримизде балалар окъуй, амма олар даа яш ве теджрибесиз. Ондан да гъайры, медресеге, даа зияде, бабасы олмагъан я да вазиети агъыр олгъан, зайыф къоранталардан балалар кельмекте. Къуветли, зийрек, туткъаныны къопаргъан имамларымыз етишмей. Бельким, керекли дереджеде маддий ярдым да япып оламаймыз. Факъат джемаат эрбабы олгъан зиялыларымыз ве ерли меджлис азаларынынъ эксериети алий малюматлы, сиясетни бильген, теджрибели инсанлар. Ишини къургъан, маддий тарафтан да кучьлю инсанларымыз аз дегиль. 

Меджлислеримиз миллетнинъ диний яшайышында фааль ве мусбет роль ойнамалылар. Биз генчлеримизге эр фурсатта, телевидение, радио, газет васталарынен фыркъаджылыкъ ёлунынъ янълыш олгъаныны анълатамагъа тырышамыз, амма, не ичюндир, керекли дереджеде анълатамаймыз. Диний саада умумий кетишат, яшларымызнынъ вазиети яхшы дегильдир. Бу янълыш, хафлы ёлдан яш несильни насыл къуртараджакъмыз? Келинъиз, берабер тюшюнейик. 

Базы районлардаки бу хусусларнен алякъалы диний вазиетке козь ташлайыкъ. 

Мында бирде-бир инсанны къабаатламакъ ичюн лаф этмейим. Кимсеге де душман дегилим, анджакъ бизим генчлеримизнинъ къаршымызгъа чыкъаргъан ве бу фитне-фесат ёлунда къуллангъан фыркъаджылыкъ анълайышына ве онынъ етекчилерине къаршым. Бельки, базы инсанларымыз къулланылгъаныны фаркъ этмейдир биле. Амма насыл да олса, миллетнинъ келеджегинен ойнамагъа кимсеге акъ берильмегендир. 

Юкъарыда айтып кечкен меселелер: эски джамилер ве топракъларнынъ къайтырылмасы, фыркъаджылыкъ, оларнынъ къулланув ве деструктив арекетлери чокъсу районларда мевджуттыр. Меселя, Алуштада дин джемиетни хизб-ут тахрирджилер къолгъа алды, джамиге саип олалар, «Возрождение» газетини чыкъаралар, Муфтияткъа ботен аталар, оны къаралайлар. Кезлевде исе хабашитлер экинджи диний идаре къурдылар – оны регистрация япма тешеббюслерине нисбетен – ким къайда бакъа? Бир авуч базиргян диннен ойнай, озь менфааты ичюн кьуллана. Тарихий Хан-джамимизде тааджипли идеологик арекетлер япьіла. Ялта, Судакъ, Ислям-Терек, Кьурман, Буюк-Онлар, Кезлев, Акьмесджит, Багъчасарай, Ак Мечитнинъ кьасабаларьнда вазиет фаркьлы дегильдир. 

Орьнек оларакь Сакь, Кефе ве Къарасувбазар регионларны косьтермеге истейим. Андаки меджлислернен дин джемиетлер берабер писликлерге кьаршы куреше, джемаатнен чалыша, динни ве урф-адетимизни къорчаламагьа тырышалар. Аллах разы олсун! 

Бизге ачыкъкозь олмагьа, зпимизге, вазифеге бакьмадан бирлешип, бир арекет этмеге не кедер эте? Ниетимиз бир олгьан ерде шахсий менфаатларымызны бастырып, умумий меселемизге япышмай, не бакъып отурамыз? Эпимиз Аллахньнъ узурындамыз. Динимизге, милетимизге уймагьан арекетлер ичюн джевапкярмыз ве буны козь огюне кетирип, ярынки кунни тюшюнмелимиз. 

Урметли Къурултай векиллери! 

Бутюн бу дертлеримнен пайлашкъан сонъ, дикькьатыньызгъа шу теклифлерни такьдим этмеге истейим: 

– Миллий Къурултайда «Халкънынъ рухий инкишафы ве бирлиги» боюнджа комиссия мейдангьа кетирмек; 

– Дин джемиетлеринен ерли меджлислер бирликте арекет этмелилер ве диний бирликни муафаза этмек ичюн ярдымлашмалылар. Бу манада сиясетчилер – я Муфтият бар да, демемели, чюнки: 1) бу дин эр кеснинь динидир; 2) догьру ёлда илерилев миллий менфаатларгъа терс акъымларнынъ фаалиетлери эр кесни алякьадар этмели; З) динни озь эджнебий сиясети огьрунда кьуллангьанлар бар меселе садедже диний олмакътан чыкъа. 

– Меджлис азаларынынъ, Къурултай векиллерининъ динни даа зияде огренмеси, мунтазам суретте джума намазына иштирак этювлери; 

– Ерли акимиет органларында чалышкъан инсанлар халкъымызнынъ рухий инкишафына ве бу ишнинъ ёлбашчысы олгъан Муфтияткъа даа да зияде ишбирлик ичинде олып, бу саадаки меселелерге лякъайд къалмамалы. 

Къырым мусульманлары диний идаресининъ низамнамесине коре, бутюн региональ меджлислернинъ реислери Къырым Мусульманлары Къурултайынынъ делегатлары сайылалар ве Къурултайда иштирак этелер. Мен Муфтият янындаки Къырым имамлар Шурасы азаларынынъ, яни региональ имам ве реислерине Миллий Къурултай векиллери статусыны берильмесини уйгъун саям. Муфтият Шурасынынъ азалары Къурултай векилери ола бильмеси ичюн низамнамеге керекли денъишикликлер кирсетильмесини теклиф этем. 

Дикъкъатынъыз ичюн чокъ сагъ олунъыз!