Milliy Areket

1956-1969 seneleri qırımtatar milliy areketi

 

Qırımğa qaytmaq içün küreş. Qırımğa qaytmaq içün ve aq-uquqlarınıñ tiklenmesi içün Orta Asiya cumhuriyetlerinde sürgünlikte bulunğan qırımtatar halqınıñ milliy areketi XX asırnıñ 50 seneleriniñ başında quvetlene. Milliy areketniñ negizini qoyğanlar arasında kommunistler, cebede bulunğanlar, partizan ve podpolşçikler çoq edi. 1956 seneden başlap olar Moskvağa Sovetler Birliginiñ merkeziy reberligine tübünde biñlernen qırımtatarlarınıñ imzası olğan muracaatlarını yollay ediler. Bu muracaatlar qırımtatar halqını Vatanına qaytarmaq ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini ğayrıdan tiklemek ricasınen yollanıla ediler. Umummilliy muracaatlardan ğayrı merkeziy akimiyet organlarına aynı şu talaplarnen em şahsiy, em kollektiv mektüpler yollanıla edi. Amma, ekseriy allarda olar cevapsız qala edi, vesiqalarnıñ teşebbüsçileri ve müellifleri ise taqip etile ediler. Böyle etip, milliy areketniñ birinci adımlarında, soñra ise daa keñ darqalğan ve küreşniñ faal şekillerinden biri olğan petitsion kompaniyası başlana.

Amma birinci muvafaqiyetsizlikke baqmadan, milliy areket teşebbüsçileri ruhtan tüşmeyler ve episi semetdeşlerimizni birleştirmege çalışalar. 1957 senesi küzde birinci initsiativ gruppaları meydanğa kele, 1960 seneleriniñ ortalarında ise olar er bir qasabada öz faaliyetini başlaylar.

Milliy areket başta Özbekistanda quvetlenip, soñra ise Qazahstan, Tacikistan, Qırğızıstan ve Rusiyege darqala. İnitsiativ gruppalar territorial alâmet boyunca peyda ola ediler: soqaq-köy (qasaba)- şeer-rayon-regional-cumhuriyet.Teşebbüsçi, yani initsiativ gruppalarınıñ azaları halq arasında initsiativnik dep adlandırıldılar,teşebbüsçi gruppasınıñ azaları sırasına umumhalq areketiniñ faaliyetine öz issesini qoşqan er bir qırımtatarı kire bile edi. İnitsiativ gruppasınıñ özegini halq arasında ürmet qazanğan bir qaç insan teşkil ete edi. Asılında, bütün areketke yolbaşçılıq yapqan Özbekistan cumhuriyet teşebbüsçi gruppasına Ceppar Akimov, Bekir Osmanov, Mustafa Selimov, Mustafa Halilov, Amza Ablayev ve digerleri kire ediler. 1960 senelerniñ ortalarında Taşkent, Çirçik, Yangiyül, Bekabad, Samarqand ve Ferğana şeerlerinde milliy areketniñ regional merkezleri meydanğa kelip başladılar. İnitsiativ gruppanıñ toplaşuvlarında bir de bir tedbirge, vaqia ya da aktsiyağa azırlıq muzakere etile edi, rey berüvnen qırımtatar halqınıñ vekilleri saylana edi, yuqarı konsultativ organınnı qararları aqqında haber etile edi, gizli bülletenlerde basılğan malümatlar oqula edi. İnitsiativ gruppanıñ azaları imza toplav ve Moskvağa halq vekillerini yollamaq, siyasiy protsesslerde qırımtatarlarnıñ menfaatlarını qorçalağan adliyecilerniñ hızmetini ödemek içün tek para toplavnen degil de gizli edebiyat basuvnen da oğraşa ediler. Cumhuriyet toplaşuvları er ay ola ediler. Bu toplaşuvlarda eñ faal ve tesirli regional gruppalarnıñ azaları iştirak ete ediler. Toplaşuvda ileride yapılacaq işlerniñ cedveli, strategiya qabul oluna edi. Yani, milliy areketke demokratiya, qutleviylik ve iyerarhik strukturasınıñ yoqluğı (çetten baqqanda o bir qalabalıqnı añdıra edi), er bir teşebbüs qabul oluna ve inkişaf ettirile edi, yarı gizli faaliyet, qırımtatar meselesini çezmege borclu olğan sovet akimiyetine ve kommunist firqasına riayetkâr munasebet has edi.

Areketniñ faal deviri. 1964 senesinden başlap Moskvada qırımtatar halqınıñ daimiy Temsilciligi meydanğa ketirile. Yani, Moskvada nevbetnen biri-birini deñiştirgen halq vekilleri bulunalar. Anda kim baracağını yerli teşebbüsçi gruppa belgiley, soñra bu vekilni cumhuriyet teşebbüsçi gruppası tasdiqlay edi. Er bir halq vekiline mandat berile edi. Bu vesiqada vekilniñ ögüne qoyulğan esas talaplar belgilengen edi. Moskvadan ketken halq vekiliniñ yerine tezden başqasınıñ kelmesi - paytahtta qırımtatar halqınıñ vekilleri daima bulunmasına imkân yarata edi. Mında bulunğan vekiller daimiy sürette devlet memurlarını, çeşit ilmiy teşkilâtlarınıñ yolbaşçılarını, merkeziy gazet ve mecmualarnıñ muarririyetlerini, belli yazıcı, alimlerni ve cemaat erbaplarını halqnıñ vaziyetinen tanıştıra ediler. Halq vekilleriniñ esas vazifesi memleket yolbaşçılarınıñ qabulına kirmek edi. 1957, 1965, 1967 seneleri halq vekilleri eñ yüksek devlet seviyesinde qabul olunğan ediler. Bundan da ğayrı, çeşit vaqia ve tarihiy künler munasebetinen (aynıqsa, 18 mayıs –sürgünlik künü ve oktâbr 18-de Qırım ASSR meydanğa ketirilgen künleri) halq vekilleri aktsiya ve mitingler teşkil ete ediler. Böyle künleri Moskvada bir qaç yüz halq vekili toplana edi.

Mahsus poyezd teşkil etilip, halqımıznıñ vekillerini yaqalap şeerden yollay ediler.

1966 senesi teşebbüsçiler devlet yardımını beklemeyip qırımtatar halqını cedvelge aldılar. Neticede, halqnıñ asıl sayısı, sürgünlik ve sürgünlikniñ birinci yıllarında qurban ketkenlerniñ, Ulu Vatan cenkinde elâk olğanlarnıñ ve Sovetler Birligi qaramanlarınıñ sayısını belgilemek mümkün oldı. 1966—1969 gg. ötmeçenı naibolşey aktivnostyü krımskih tatar. Milliy areket azalarınıñ sırasına kommunist rejimine qarşı çıqqan şahslar kireler, olar qırımtatar halqınıñ aq-uquqları tiklenmesini soramaylar, olar talap etip başlaylar. Milliy areketke yaşlar da qoşulıp başlay. Küreşniñ yañı şekilleri meydanğa kele. Narazılıq numayışları, tarihiy vaqialar munasebetinen ötkerilgen çeşit aktsiyalar devlet tarafından qattiyen yasaq etile.

Milliy areketniñ bazı faal azaları endi peyda olıp başlağan uquqqoruycı teşkilâtlarnen bağ tutıp başlaylar. Aleksey Kösterin,Andrey Saharov, Pötr Grigorenko ve diger belli dessidentlerniñ yardımınen qırımtatar halqınıñ meselesi çetelde de belli ola. "Svoboda", "Golos Ameriki" kibi belli radiostantsiyalar qırımtatar halqınıñ aq-uquqları bozulğanı aqqında levhalar azırlana ediler.

Meydanlarğa çıqqan binleren qırımtatarlarnıñ basqısı altında Sovet akimiyeti 1967 senesi sentâbr 5-te qırımtatar halqınıñ esassız qabaatlanğanını tanıdı ve bu aqta SSSR Yuqarı Şurasınıñ qararını qabul etti, amma halqnı soñunace reabilitatsiya yapmadı. Qırımtatarlarğa öz Vatanından ğayrı memleketniñ er bir köşesinde yerleşmege razılıq berilgen edi. Amma buña baqmadan Qırımğa öz başına binlernen qorantalar köçe. Amma olarğa qarşı devlet repressiyaları devam ete: satın alınğan evlerniñ vesiqaları resmiyleştirilmey, olarnı propiska etmeyler, büyüklerni işke, ufaqlarnı ise mektepke almaylar. Qırımtatarlar tarafından satın alınğan evler buldozernen sürülip, qorantalar Qırımdan tış yerlerge sürgün etileler, ğayet "faal" insanlar ise "pasport rejimini bozğanları" sebebinden apske alınalar.

Qırımğa qutleviy sürette qaytmaq ve uquqqoruycılarnen sıq bağ tutmaq ıntıluvları qırımtatar toplu yaşağan er bir regionda milliy areket iştirakçilerine qarşı qattKı repressiyalarğa alıp keleler. 1968-1969 seneleri belli milliy areket iştirakçileri ve uquqqoruycıları Mustafa Cemilev, İlya Gabay, Petr Grigorenko, Reşat Cemilev, Yuriy Osmanov, Rollan Kadıyev ve digerleri mahsus yapılğan cinaiy işler boyunca çeşit vaqıtqa azatlıqtan marum etileler.
 

Dilâra ASANOVA,

Elvedin ÇUBAROV
 


1970-1991 seneleri qırımtatar milliy areketi

Bu devirdeki qırımtatar milliy areketine de eksilüv, de keskin faallik ait. Yañı teşkiliy şekilleriniñ peyda oluvı milliy Qurultaynıñ çağırıluvına ve qırımtatar halqınıñ temsiliy organı – Meclisniñ saylanmasına alıp kele. Halqnıñ qutleviy şekilde Vatanğa avdet oluvı milliy areketniñ esas yeñişidir.

1970-nci seneleri milliy areket iştirakçilerine qarşı açılğan cinaiy işler, çoqtan-çoq mahkemeler, Qırımğa qaytqan qırımtatarlarnıñ taqip etilmesi, küreş usullarına çeşit-türlü munasebet ve areketniñ içinde çeşit ceryanlarnıñ peyda oluvı faaliyetniñ biraz sekinleşkenine alıp keldi. Akimiyet yolbaşçılarına yazılğan muracaat ve mektüpler astında biñlernen imzalarnıñ toplanması kün-künden ağırlaşa edi. 1966 ve 1971 seneleri kommunist firqasınıñ nevbetteki syezdlerine halqnıñ muracaatları astına 130 ve 60 biñ imza toplanğan olsa, 1975 senesi ötkerilgen xxv syezdge yazılğan muracaat astında endi 20 biñ, 1977 senesi L. Brejnevniñ adına yazılğan Kassatsion ariza ve 1979 senesi Umumhalq narazılıq astına 4-yer biñ imza toplamaq mümkün oldı. Toplaşuv ve mitingler müim künlerden ötkerilip, ğayet az iştirakçilerni toplay edi.

Qırımğa qaytqan qırımtatar ailelerniñ taqdiri pek yahşı olmasa da , initsiativ gruppalarnıñ faaliyeti halqnıñ avdet olmasına doğrultılğan edi. 1971 senesi Taşkent vilâyetiniñ faal iştirakçileri qırımtatarlar arasında Qırımğa qaytuv meselesine nisbeten munasebetini ögrendiler. Soravdan keçken 18 biñ insandan tek 11 adam cevap bermediler ve 9-ı qarşı çıqtılar. Aynı şu yılı bütünsoyuz cedvelge aluv neticeleri beyan etilgende SSSRde yaşağan milletler cedvelinde qırımtatar milleti anılmağanını belgilegen initsiativ gruppalar öz küçünen episi yerlerde yaşağan semetdeşlerni cedvelge aldılar.
70—80-nci seneleri Milliy areketniñ çoqusı iştirakçileri qarşı cinaiy işler açılıp, apske alındılar (bazıları tekrar), olar arasında Ceppar Akimov, Mustafa Cemilev, Yuriy Osmanov, Rolan Kadıyev, Ayşe Seitmuratova, Reşat Cemilev bar ediler.

Akimiyet vekilleri qırımtatar halqınıñ Qırımğa avdet olunmasının toqtatmaq içün çeşit areketler yapa ediler. Qırım ve onıñ yanındaki vilâyetlerde qırımtatarlar yerleşip olmasınlar dep, pasport rejiminiñ qattılaştırılmasına doğrultılğan mahsus qararlar çıqarıla edi. 1967—1987 seneleri Qırımda pasport rejimini bozğanları içün 300-den ziyade qoranta cezalandı. Bazı qorantalar defalarca sürgün etilip, evleri yerden yoqsan etile ediler.
Akimiyetniñ bu areketleri facialı neticelerge alıp kelgen vaqıtlar oldı. 1968 senesi oktâbr 19-da apshanede Moskvada Qızıl meydanda qorantasınıñ Qırımdan sürgün etilmesine narazılığını bildirgen 35 yaşındaki Fevzi Seydaliyev öldürildi, Qorantasınıñ nevbetteki sefer Qırımdan sürgün olunmasına qarşı çıqqan 46 yaşlı Mussa Mamut 1978 senesi iyün 23-te öz özüni yaqtı. 1978senesi noyabr 19-da KGB yerli bölüginiñ provokatsiyalarına dayanalmay Qırımğa qadını ve 3 qızınen köçip kelgen İzzet Memedullayev öz-özüni astı. O satın alğan evini resmiyleştirip olamay, çoqusı semetdeşleri kibi mahkeme astında buluna edi.

1978 senesi oktâbr 15-te sovet akimiyeti tarafından Qırımdan qırımtatarlarnı ğayrıdan sürgün etüvni qolaylaştırğan "Qırımda pasport rejimini qattılaştırmaq aqqında qoşma çareler" aqqında 700 sanlı ferman qabul olundı. Moskvağa Qırımda bulunğan semetdeşlerine qarşı areketlerni toqtatmaq talabınen binlernen halq vekilleri yol aldılar. Bunıñle beraber, 1944-1976 seneler devamında qabul etilgen qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını qaba bozğan qanunlarnı lâğu etmek talabınen yazılğan L. Brejnevniñ adına Kassatsion arizağa cevapnı talap ete ediler.

1977 senesi Özbekistanda teşebbüsçi gruppalar vekilleriniñ toplaşuvında bu arizağa esaslanıp öz faaliyetini tizmek aqqında qarar qabul etildi, 1979 senesi noyabr ayında ötkerilgen areket faaldilerniñ nevbetteki toplaşuvında ise bu qarar daa bir kere tasdiqlandı. Akimiyet yolbaşçıları adına Kassatsion arizağa müsbet cevap bermek talabınen yollanılğan mektüpler ve telegrammalar astında imza toplav kompaniyası başlandı.
Eki kere 1974 ve 1978 seneleri akimiyet yolbaşçıları tarafından sürgünlik yerlerinde yaşağan qırımtatarlarnı "tamırlatmaq", Özbekistanda "muhtariyet" teşkil etip, bazı qırımtatarlarnı yolbaşçı vazifelerine tain etmege tırışqanlarına baqmadan, halq episi bir Qırımğa ıntıla edi.

1980 senelerniñ ekinci yarısında demokratizatsiya deviri başlanıp, qırımtatar milliy areketi faalleşe

1987 senesi aprelâ 11—12 künleri Taşkente Özbekistan, Tacikistan, Ukraina, Rusiye ve Qırımdan kelgen teşebbüsçi gruppalar vekilleriniñ I Bütünsoyuz toplaşuvı ötkerildi . Bu toplaşuvda yañı saylanğan akimiyet yolbaşçılarınıñ qabulına milliy meseleni çezmek içün qırımtatar halqı vekillerini yollamaq qararı qabul etilgen edi. Qısqa müddet içinde M. Gorbaçevniñ adına yazılğan umummilliy muracaat astında 40 biñ imza toplanğan edi. Bu muracaatqa cevap alınmağanı sebebinden, 1987 senesi iyün 13-14 künleri Taşkentte ötkerilgen nevbetteki Bütünsoyuz toplaşuvında akimiyet ve cemaatçılıqnıñ diqqatını qırımtatar meselesine celp etmek maqsadınen büyük narazılıq numayışını ötkermek qararı qabul olunğan edi. Toplaşuvda 15 adamdan ibaret Merkeziy teşebbüs gruppası (MTG) saylanğan edi.

MTGniñ qararı boyunca qırımtatarlar yaşağan episi yerlerden Moskvada ötkerilecek tınç demonstratsiyada iştirak etmek içün halq vekilleri yollanıp başladı. 1987 senesi iyül 6 ve 23 künleri Qızıl meydanda biñlernen qırımtatarlar öz aq-uquqlarını qorçalap, akimiyet yolbaşçılarından halq vekilleri delegatsiyasını qabul etmelerini talab ettiler. Aktsiyalarğa cevap olaraq, moskvadaki militsiya hadimleri olarğa berilgen "ayrı vekâletnen" paytahtta nizamnı tertipke ketirmek içün qırımtatarlarnı Moskvadan zoraki sürgün ete edi.

Narazılıq aktsiyaları qırımtatarlar toplu yaşağan er bir ülkede –Ozbekistan, Tacikistan, Krasnodar ülkesi, Qırımda olıp keçtiler. Narazılıq aktsiyalarınıñ iştirakçilerine qarşı militsiya otrâdları silâlı küç işlete ediler. 1987 senesi oktâbr 7-de Krasnodar ülkesiniñ Taman şeerinden Aqmescitke Qırım ASSRniñ meydanğa kelgen künü – 18 oktâbrgece barıp çıqmaq niyetinen 2000 qırımtatarından ibaret piyade yuriş başlandı. Amma Tamandan 7 km keçken soñ, tınç piyade yurişniñ iştirakçileri militsiya hadimleri tarafından yaqalanıp, keri qaytarıldılar.

Qırım ASSRniñ meydanğa kelgen kününine bağışlap, oktâbr 18 künü, Qırım, Özbekistan ve diger qırımtatarlar toplu yaşağan ülkelerde mitinglerniñ ötkerilmesi qararlaştırıla, amma akimiyet buña qarşı tura edi. Buña cevap olaraq, Bekabad, Taşkent, Krımsk (Krasnodar ülkesi) ve Qarasuvbazarda biñlernen adam toplanıp, semetdeşlerine qarşı yapılğan repressiyalarğa öz narazılığını bildirdiler.

1987 senesi dekabr 24-te SSSR Nazirler Şurası Qırım ve Krasnodar ülkesiniñ bazı şeerlerine köçip kelgen qırımtatarlarnı "vaqtınca propiska etmemek aqqında" qarar qabul etti. Amma, aynı şu vaqıtta Qırımğa Ukraina ve Rusiyeden (50 biñge yaqın) insan işke qabul olundı. Bütün bu areketler şu devirde Qırımğa öz başına qaytıp başlağan qırımtatar qorantalarına qarşı doğrultılğan edi. Amma Qırımda olarnı aynı şöyle propiska etmey ve satın alğan evlerni resmiyleştirmey ediler.

1988 senesi fevral 14-te Aqmescitte 2 biñ qırımtatarnıñ iştiraginen miting ötkerildi. Aynı şu künü tamam şu qadar halq Gelencikte miting ötkerdiler. Taşkentke ise militsiya ve silâlı küçler ketirilip, mında olacaq mitingniñ ögüni almaq maqsadınen er bir közge körüngen qırımtatarı şeerden yoq etile edi. 1988 senesiniñ fevral-mayıs ayları devamında qırımtatarlar yaşağan ülkelerde ve Moskvada böyle mitingler keçti, bazı qırımtatarlar öz narazılığını bildirip, açlıq ilân ete ediler.

Qırımtatarlarnıñ Qırımdan sürgün etilmesiniñ 44 yıllığı munasebetinen 1988 senesi mayıs 18-de memleketimizniñ 22 şeer ve qasabasında 25 biñ qırımtatarnıñ iştiraginen narazılıq aktsiya ve mitingleri ötkerildi. 1988 senesi mayıs 26-da Qırımnıñ Zuya qasabası yanında propiska talab etken qırımtatarlar tarafından 500 çadır qoyuldı. Bu çadırdar şeerçigi iyün 3 künü 2 biñ asker ve militsiya hadimleri tarafından yoq etildi.
1988 senesi iyün 9 künü qırımtatarlarnıñ meselesini çezmek içün meydanğa ketirilgen mahsus devlet komissiyası "Qırım muhtariyetini meydanğa ketirmek aceti yoq" degen qarar çıqardı. Komissiya devlet halqnıñ Vatanına avdet olıp aq-uquqlarını tiklemesinen oğraşmaycağını açıq-aydın bildirdi.
Komissiyanıñ qararına narazılıq bildirerek, qırımtatarlar toplu yaşağan ülkelerde ve Moskvada biñlernen insanlarnıñ iştiraginen mitingler ötkerildi. 1988 senesi iyün 20-de Krasnodar ülkesiniñ Nijnebakansk şeerinde 5 biñ qırımtatarnıñ iştiraginen narazılıq aktsiyası başlandı. Semetdeşlerniñ teşebbüsine, qomşu vilâyetlerde ve Özbekistanda qol tuttılar. İnitsiativu sooteçestvennikov podhvatili v sosednih oblastâh i v Üzbekistane. İyün 23-te Mussa Mamut öz-özüni yaqqanınıñ 10 yıllığı munasebetinen matem mitingleri ötkerildi.

İyün 26 künü Taşkentte 20 biñ qırımtatarnıñ iştiraginen mitingler ötkerildi. Militsiya ve içki işler otrâtları rizna sopalar ve közlerni yaşlatqan gaz işletip, miting iştirakçilerine qarşı silâlı küçler işlettiler. Bir qaç biñ adamnı köteklep, apske aldılar. Moskvadan mında öttkerilgen Bütünsoyuz patkonferentsiya iştirakçilerine repressiyalarğa qarşı narazılığını bildirmek içüye kelgen 900 qırımtatarını köteklep, zornadan şeerden sürgün ettilerBıli izbitı i zaderjanı neskolko tısâç çelovek.

İyün ayınıñ soñundan avgust ayınıñ ortalarına qadar Krasnodar ülkesi, Taşkent ve Taşkent vilâyetinden kelgen biñlernen adamlarnıñ iştiraginen qırımtatarlar umummilliy narazılıq aktsiyasını keçirdiler. 1500 biñ adam "işke barmağanları" içün vazifelerinden boşatıldılar.

1988 iyül 23-teqırımtatarlarğa qarşı nevbetteki sefer beftan aqaretlevler taşığan TASS beyanatı derc olunğanınıñ yıldönümi munasebetinen Krasnodar ülkesinde qırımtatarlarnıñ mitingleri, Temrük rayonında ise 500 adamnıñ iştiraginen bir suikalıq açlıq aktsiyası ötkerildi. v godovşçinu opublikovaniya zayavleniya TASS*, gde v öçerednoy raz soobşçalis lojnıye i

1989 senesi aprelâ 29 —mayıs 2 künleri Taşkent vilâyetiniñ Yangiyül şeerinde teşebbüsçi gruppalarnıñ V Bütünsoyuz toplaşuvı olıp keçti. Bu toplaşuvdı Qırımtatat Milliy Areket Teşkilâtı (OKND) cemaat – siyaset teşkilâtı meydanğa ketirildi. Onıñ reisi olaraq belli uquqqoruycı ve milliy yetekçi Mustafa Cemilev saylandı.

Akimiyet qarşı turğanına baqmadan, Qırımğa qaytqan qırımtatarlarnıñ sayısı kün-künden arta edi. Bütün halqnen beraber Vatanğa yavaş-yavaş milliy areket de köçip keldi. 1991 senesi iyün 26—30 künleri Aqmescitte teşebbüsçi gruppalar ve teşkilâtlarnı birleştirgen qırımtatarlarnıñ II Qurultayı ötkerildi. Qurultay delegatları 33 adamdan ibaret olğan ve daimiy sürette çalışqan qırımtatarlarnı temsil etken organ – Meclisni sayladılar.
Şu devirden başlap halq küreşi yañı seviyege köterile – öz Vatanında muqadderatını özü tayın etüv ve temelleşmeknen oğraşa.

Dilâra ASANOVA,

Elvedin ÇUBAROV
 


Özbekistanda qirimtatar milliy areketi

Sayt HCİ (IRI) www.iri.org ve "Fond rozvitku Krimu" Hayriye Teşkilâtınıñ www.cdf.org.ua qoltutuvında açıldı. Adres: Qırım MC, Simferopol ş., Şmidt soqağı, 2; Tel.: 27-35-26  © 2011 QTMM.ORG All rights reserved.