Özbekistanda qirimtatar milliy areketi

Qırımtatar halqı Meclisiniñ Merkeziy Asiya boyunca vekâletligi halqara konferentsiyanıñ iştirakçilerini selâmlay ve oña köferentsiyada iştirak etmek imkânını bergen teşkilâtçılarğa teren minnetdarlığını bildire. Konferentsiyada baqılğan çoqtan-çoq meseleler qırımtatar halqınıñ ana-Vatanğa qaytuvı ve ukrain cemiyetine qatıluvı esnasında çoqqa sürgen bir çoq problemlerni maksimal qavrap alğanı onıñ ne qadar zarur olğanından delâlet bere.

Sürgünlikke oğratılğan qırımtatar halqınıñ ukrain cemiyetine qatıluvı Ukraina içün siyasiy ve içtimaiy-iqtisadiy ceetten müim ve çoq taraflı emiyetke maliktir. Şu ceryannıñ müsbet inkişafı onıñ qanuniy ceetten teminlenmesine ve onıñ müim buğumı olmış vatandaşlıqqa, yani cismaniy şahıs ve devlet arasında uquqiy munasebetlerge bağlıdır. Mında devlet ve cismaniy şahıs arasında Ukraina Anayasası tarafından belgilengen ve qanunlarnen teminlengen özara siyasiy, iqtisadiy, içtimaiy ve diger aq-uquq ve mecburiyetlerniñ kompleksi közde tutula. Bugünde-bugün SNG memleketlerinden Qırımğa alâ daa ecnebiyler statusında qaytıp keleyatqan vatandaşlarımız tek Ukraina grajdanlığına saip olğanı taqdirde bu aq-uquq ve mecburiyetlerni peyda etip, olarnı ömürge keçire bileler. Ukraina vatandaşlığını cedvelge aluv esnası, ukrain cemiyetine qatıluvnıñ mıtlaqiy şartı olaraq, daa çoq vaqıtlar devamında aynı şu sebepten eñ müim meselelerden biri olıp qalacaqtır.
Meclisniñ vekâletligi öz faaliyetinde Özbekistan grajdanları olğan vatandaşlarımıznıñ Qırımğa qaytuv ceryanını hususiy nezaret altında tuta. Olarnıñ uquqiy adaptatsiyası "Ukrainada daimiy yaşamaq içün razılıq"nıñ öz vaqtında resmiyleştirilmesine ve Qırımda Ukraina grajdanlığını cedvelge aluvğa bağlıdır.

Şunı ayrıca qayd etmek kerek ki, sürgün olunğan qırımtatarlar (Özbekistandan Qırımğa qaytıp kelgen ve daa qaytıp kelmegenler), olarnıñ balaları ve torunları içün grajdanlıq meselesi 1998 senesiniñ sentâbr ayından 2001 senesi dekabr 31-ne qadar daimiy ve sadeleştirilgen tertipte çezile turğan. Bu "Özbekistan cumhuriyetinden Ukrainağa qaytıp kelmege istek bildirgen sürgün olunğan şahıslarnıñ vatandaşlıq meselelerini al etüvde yardım kösterüv boyunca Ukraina ve Özbekistan cumhuriyeti arasında muqavele"niñ (1998 senesi avgust 4 künü) arekette oluvı sayesinde mümkün edi. Ukraina ve Özbekistan cumhuriyeti arasında aliy seviyede imzalanğan ve dünya ameliyatında unikal sayılğan mezkür añlaşma sürgünlilerniñ vatandaşlıq meselelerini al etüvde olduqça elverişli olsa da, teessüf ki, onıñ küçü çoqqa yetmedi.

Şimdiki künde ukrain territoriyasında yaşamağa aqlı olğan bizim vatandaşlarımız içün Ukraina grajdanlığını cedvelge aluv meseleleri "Ukraina grajdanlığı aqqında" Ukraina Qanunınıñ 8-nci maddesine muvafıq tertipke qoyula. Bizim vatandaşlarımız Ukrainada qanun esasında istiqamet etken ve "İmmigratsiya aqqında" Ukraina Qanunı mücibi "Ukrainada daimiy yaşamaq içün razılıq"nı resmiyleştirgen alda işbu tertipten faydalana bileler. Bu qanunlarda, ukrain territoriyasında yaşamağa aqlı olğan şahıslar (şu cümleden, qırımtatarlarnıñ episi) içün, "Ukrainada daimiy yaşamaq içün razılıq"nı resmiyleştirüvniñ ve Ukraina grajdanlığını cedvelge aluvnıñ sadeleştirilgen tertibi maqsadlı sürette belgilengen. Bu sadeleştirilgen tertipler Ukrainanıñ Qırımğa qaytıp keleyatqan sürgün olunğan şahıslar em de olarnıñ balaları ve torunlarına nisbeten devlet siyaseti çerçivesinde müsbet neticeler berip, olarnıñ ukrain cemiyetine qatıluvına sezilirli yardımlaşa bile.

Halqara ekspertler "Ukraina grajdanlığı aqqında" Ukraina Qanunı (8-nci madde) mücibi grajdanlıqnı cedvelge aluvnıñ sadeleştirilgen tertibi SNG memleketleri arasında eñ demokratik tüs taşığanını ve halqara standartlarğa riayet etkenini qayd etkenler. Ukrainada qanun esasında yaşağan Özbekistan grajdanları, şu maddege binaen, Ukraina grajdanlığı cedvelge alınğan esnasında "Ukraina grajdanlığı aqqında" Ukraina Qanunınıñ 1-nci maddesinden faydalana bileler. Bu maddege köre, "ecnebiy grajdanlıqnı toqtatuv aqqında vesiqa şahısqa bağlı olmağan sebeplerden dolayı alınmağını" ecnebiy grajdanlıqnı toqtatuv boyunca mecburiyetlerge dair protseduralarnı icra etken soravcı ecnebiy devlet grajdanlığından çıquvnı resmiyleştirgende konsullıq bergisini, şu bergi Ukrainada tasdiqlanğan minimal maaştan ziyade olğan alda, ödemey bile. Neticede, mezkür madde (1-nci) Ukrainada daimiy yaşağan Özbekistan cumhuriyeti vatandaşlarına (şu cümleden, qırımtatarlarğa) Özbekistan grajdanlığından çıqmaq içün Özbekistan cumhuriyetiniñ Kiyevdeki Elçihanesinde ötkerilgen protsedura esnasında konsullıq bergisini (100 dollar) ödememek imkânı berile.

Asılında, Qırımğa qaytıp kelip mında qanun esasında yaşağan Özbekistan vatandaşları ukrain cemiyetine qatıluv esnasında problemlerni rastketirmemek kerekler. Bunıñ içün "İmmigratsiya aqqında" ve "Ukraina grajdanlığı aqqında" qanunlarnen belgilengen sade protseduralar közde tutulğan. Lâkin, teessüf ki, şimdiki vaziyette olarnıñ ukrain cemiyetine qatıluvına keder etken ciddiy problemler mevcut olğanı şübesizdir.

Endi belli olğanı kibi, Özbekistan grajdanları Ukraina grajdanlığını alğanda sadeleştirilgen tertipten faydalanıp olamazlar. Olar Özbekistan cumhuriyetiniñ Kiyevdeki Elçihanesine muracaat etip, Özbekistan cumhuriyetiniñ grajdanlığından çıqmağa mecbur olacaqlar. Bu alda olar daa 100 dollar miqdarında konsullıq bergisini de töleycekler. Ne içün böyle oldı? Çünki 1996 senesi dekabr 5 künü Ukraina ve Özbekistan eki taraflı grajdanlıq allarınıñ ögüni aluv boyunca muqavele tizgenler ve şu muqavele 1999 senesi oktâbr 7 künü quvetke kirdi.

İmmigratsiya kvotasından tış sadeleştirilgen immigratsiya protsedurası doğma ukrainalı olğan yahut anası, babası, evlâtları, qocası ya da qarısı Ukraina vatandaşı olğan ("İmmigratsiya aqqında" Qanunnıñ 4-nci maqalesindeki 1,3-nci maddeler) şahıslarğa taqdim etile. Sağlıqnı saqlav meseleleri boyunca icra komitetleriniñ merkeziy organları tarafından belgilengen hastalıqlar cedveline dair vesiqalarnı ve mahkemege tüşmemezlik aqqında spravkanı teslim etmezden immigratsiyağa ruhset alınması qannunnıñ 9-ncı maddesindeki 8,8-nci maddelerinen tayinlene. Amma "İmmigratsiya aqqında" Ukraina Qanunınıñ şu qaideleri çoqusı adamlar qanunlarnı bilmegenleri, Qırımda Ukraina uquqqorçalayıcı organlarınıñ hadimleri öz vazifelerine bifarq baqqanları sebebinden icra etilmeyler. Bese-belli, bu protseduranı ömürge keçirmek içün Meclis – immigratsion hızmetler çerçivesinde daimiy monitoring lâzim.

Yuqarıda añılğan şeyler mustaqil Ukrainada qırımtatar halqınıñ al-vaziyeti aqqında hulâsa çıqarmağa uquq bere. Qırımda qırımtatar halqınıñ ukrain cemiyetine qatıluv ceryanında qanunlar qabul olunmağanı (meselâ, "Ukrainada qırımtatar halqınıñ statusı aqqında" Qanunınıñ qabul olunmağanı) sebebinden belli bir problemler mevcut eken, demek, şimdiki vaziyet qırımtatarlarğa nisbeten endi qabul olunğan Ukraina qanunları icra etilmegeninden delâlet bere.

Şunı qayd etmeli ki, Ukraina eki taraflı grajdanlıq boyunca añlaşmanı tek Özbekistan cumhuriyeti (05.12.96) ve Gürcistannen (28.10.97) imzalağan. SNG terkibine kirgen Rusiye, Belorusiye, Moldova, Tacikistan, Qazahistan ve Qırğızıstannen ise böyle añlaşmalar imzalanmağan. Albu ki, etnik ukrainlerniñ esas qısmı aynı o yerlerde yaşay.

Ukraina Orta Asiya devletlerinen grajdanlarnıñ qarşılıqlı barıp kelüvi aqqında eki taraflı añlaşmanı imzalağan soñ bizim vatandaşlarımız bir sıra qıyınlıqlarğa rastkeldiler. Bu añlaşmalarğa muvafıq Ukraina grajdanları Özbekistan cumhuriyetine, Tacikistan ve Qazahistanğa tek çetel pasportlarınen barıp olurlar. Neticede, Qırımdaki qırımtatarlar Orta Asiyada oturğan soy-aqrabalarını ziyaret etmege isteseler, çetel pasportlarını yapmaq mecbur olacaqlar. Bu da bayağı masraflarnen bağlı olıp, biri-birinden ayırılğan ailelerniñ qonuşmasına keder ete.

Zanımızca, sürgün olunğan qırımtatarlarnıñ ekseriyeti biri-birinden uzaqta Qırımda bulunıp, aqrabalarnıñ bir qısmı, bir qısmı ise Orta Asiya devletlerinde yaşamaq zorunda qalğanını diqqat-nazarğa alayaraq, Ukraina Orta Asiya regionlarınen bundan evel grajdanlarnıñ bir devletten başqa devletke içki, yani mavı tüste pasportlar vastasınen barıp kelüvi boyunca Rusiye, Moldova ve Belorusiye ile imzalağan añlaşmalar tizse mantıq noqtaiy-nazarından uyğun olur. Böyle qarar devletniñ Qırımğa qaytıp keleyatqan sürgün olunğan şashlarğa, olarnıñ balaları ve torunlarına nisbeten siyasetine muvafıq olur edi.

Şu meseleler çerçivesinde, SNG devletleri 1993 senesi yanvar 22-de imzalağan "Grajdan, aile ve cinaiy işler boyunca uquqiy munasebetler ve uquqiy yardım aqqında konventsiya"nı Qırımda tadbiq etüv meselesini de ögrenip çıqmaq maqsadğa uyğundır. Qırımdaki memurlar bizim vatandaşlarımızdan özbek tilinde müürlerni rus tiline tercime etken alda taqdim etmelerine dair talaplar Minsk konventsiyanıñ 13-nci maddesine ne derecede riayet etkenini de açıqlamaq kerek.

Yuqarıda beyan etilgen problemler aarasında Ukraina ve Qırım uquqqorçalayıcı organlar artıq eskirgen ve arekette olmağan "Ukraina grajdanlığı aqqında" ("Kene grajdanlıq aqqında" adlı maqale, "Golos Krıma" gazetası, №33(509), 15.08.03) Qanundan ne sebepten yolbaşçılıq alğanlarını da ayrıca ögrenüvni talap etken meseledir.

Qırımtatar halqı Meclisiniñ Merkeziy Asiya boyunca vekâletligi Özbekistan grajdanları olğan vatandaşlarımız Qırımğa qaytuv ve yerleşüv esnasında rastketirgen problemlerniñ sadece bir qısmına toqundı. Şu problemlerni al etmek içün eppeyi vaqıt ve masraflar kerek. Albu ki, repatriantlar öz ailelerinen ana-Vatanda yerleşmek içün büyük masraflarğa oğraylar. Ukrainada süogün olunğan qırımtatar halqınıñ vaziyeti ğayet ağır ve uquqsız eken, onı ukrain cemiyetine integratsiya etmek zarur aqqındaki laflar sadece reklama sıfatındaki köz boyamadır. Bu da esasen halqara cemiyetdaşlıqqa qararlaştırılıp yapılğan. Tarihiy tecribe şunı köstere ki, halqımızğa nisbeten böyle soy munasebet daima istiqbalsiz ola.

Akimiyetten sebep peyda olğan problemler bizim vatandaşlarımızda adekvat mevamnı doğuralar. Qırımdaki mesülietsiz memurlar elementar insan aq-uquqlarını bozıp, öz devletinde mevcut olğan qanunlarnı tanımayıp, Ukraina Prezidentiniñ avalelerini eda etmeyip, bütün bir halqqa lâqaydlıq köstergen soñ, buña tek grajdanlarnıñ boysunmayuv aktsiyalarını qarşı qoymaq mümkün. Büyük Yalta territoriyasında yüz bergen soñki vaqialar bu aqiqatnı tek tasdiqlay bileler.

Elbet de, Meclisniñ vekâletligi Ukrainada zuur etken ağır siyasiy vaziyetni añlay. Teessüf ki, Ukrainadaki problemler endi daimiy tüs taşıy ve bizni onıñ mustaqilliginiñ istiqballeri de raatsızlay. Bunıñ sebeplerden biri – degil tek ealiniñ muayyen bir qısmı, siyasiy elita bile areketsiz alda bulunğanından kelip çıqa. Akimiyet başında turğanlar arasında evelleri kommunistik mefküresi yayğan yañlış oriyentirler tesiri altında bulunğanlar bar. Şu bestepten Ukraina alâ daa bir yerde taptalap ve ne Avropağa, ne de Avropa-atlantik cemiyetdaşlığına kirip ola.

Dünyadaki zemane vaziyet şunı tasdiqlay ki, Ukraina qırımtatar halqınıñ milliy problemleriniñ maiyetini daa da teren añlamaq kerek. Bu añlav sovet sisteminiñ qırımtatarlarğa nisbeten alıp barğan siyasetinden büs-bütün arınmaq kerek. Bese-belli, sürgünlik yerlerinde, Merkeziy Asiya devletlerinden yaşağan qırımtatarlar öz baba-dedelriniñ Vatanı Qırımğa mıtlaqa qaytıp kelecekler. Buña suniy sedler çekip keder etmek degil de, er ceetten, eñ-evelâ uquqiy meselelerni al etüv yolunen azırlamaq zarur. Şunı da qayd etmek isteyim ki, Ukraina ükümeti o regiondan ukrainler de qaytıp başlaycaqlarına azır olmaq kerek. Merkeziy Asiyağa ücretsiz işçi küçleri sıfatında alıp ketilgen ve Sovetler Birligi dağılğan soñ Ukraindan tışta qalğan şu semetdeşler al-azırda ğayet hor vaziyette qaldılar. Olar öz evlâtlarınıñ kelecegini qayğırıp, ana-Vatanğa qaytmaq arzusınen yaşaylar.

Bugün biz konferentsiyanıñ qararında şu faktnı qayd etmekni teklif etemiz: devlet organları qırımtatar halqınıñ ukrain cemiyetine qatıluvına yardımlaşqan normativ aktlarnı yerine ketirmeyler. Demek, şimdiki qanunlar çerçivesinde işbu ceryannı ömürge keçirmek mümkün olğanını añlamaq vaqtı keldi. Ukrainada qırımtatar halqını tamır halqlardan biri olıp, onıñ Qırımdan sürgün etilmezden evelki statusı qaytarılmaq kerek. Buña dair ayrıca qanunâratıcı aktlar qabul olunmalı.

Şu sırada qanunlardan birincisi "Ukrainada qırımtatar halqınıñ statusı aqqında" qanun olmaq kerek.
Meclisniñ vekâletligi Ukrainağa qaytıp kelgen sürgün olunğan şahıslarğa, olarnıñ balalarına ve torunlarına Ukrainanıñ uquqiy daire saasına qatılmaq içün operativ yardımlaşuv çerçivesinde aşağıdakilerni teklif ete:
1. Ukraina Prezidentine ve Ukraina yuqarı Radasına 1996 senesi dekabr 5-te imzalanğan "Ukraina ve Özbekistan cumhuriyeti arasında eki taraflı grajdanlıq allarınıñ ögüni aluv boyunca añlaşma"nı keçirktirmeden lâğu etmek boyunca teklifnen çıqış yapmaq.
2. Ukraina Prezidentine Ukrainağa qaytıp keleyatqan sürgün olunğanlarğa daimiy yaşamaq içün ruhset maniasız berilmesi aqqında teklifnen muracaat emek. Çünki 9-ncı maqale birinci qısmınıñ 1-nci maddesi immigratsiyağa ruhset qasten berilgen yañlış malümatlar esasında lâğu etile bile, dep bildire.
 

Ali Hamzin,
Qırımtatar halqı Meclisiniñ
Merkeziy Asiya boyunca reisi

Sayt HCİ (IRI) www.iri.org ve "Fond rozvitku Krimu" Hayriye Teşkilâtınıñ www.cdf.org.ua qoltutuvında açıldı. Adres: Qırım MC, Simferopol ş., Şmidt soqağı, 2; Tel.: 27-35-26  © 2011 QTMM.ORG All rights reserved.